نویسنده: صمصام صانعی
شوکران گونه‌های مختلفی دارد که در اینجا به نام علمی و مشخصات مربوط به یک گونه از آنها با نام شوکران کبیر اشاره شده است. شوکران کبیر گیاهی سمّی است که زهر شوکران مشهور از میوه‌ی سبز همین گیاه به دست می‌آید که بسیار مهلک و کشنده است.

نام علمی:

Conium maculatum L.، نام فرانسه Grande cigue و نام انگلیسی آن Hemlock می‌باشد. نام‌های دیگر آن به فارسی در کتب قدیم، عربی و در کتب طب سنتی، شوکران کبیر، بسبس‌بری، طحماء، باریقون، قونیقون، جقوطه، و حفوظه نامیده شده است. ترکیبات شیمیایی و مواد موجود در گیاه: آلکالوئیدهای دی‌کونی‌ئین، گاما کونی‌سئین، کونیدرین، اِن متیل کونی ئین و هسپریدین و غیره در آن تشخیص داده شده است. در ضمن نسبت درصد مقدار آلکالوئیدها در اعضای مختلف گیاه متغیر است.

تیره گیاه:

جعفری Umbelliferae

نوع گیاه:

بوته

مشخصات ظاهری:

گیاهی است علفی و دو ساله به ارتفاع حدود یک متر گاهی موارد بیشتر با ساقه‌ای راست، استوانه‌ای، توخالی و پوشیده از غباری به رنگ مایل به آبی، برگ‌های گیاه متناوب، در بعضی از قسمت‌های ساقه، متقابل و بزرگ به طول حدود 50 و عرض 40 سانتی‌متر و دارای بریدگی‌های بسیاری می‌باشند. رنگ برگ‌ها در سطح فوقانی سبز شفاف و در سطح تحتانی سبز کمرنگ است. در رأس شاخه‌ها، گل دهنده، گل‌های آن مجتمع به صورت گل آذین‌های چتر مرکب، کوچک و سفید رنگ و میوه‌اش کوچک و سطح خارجی آن دارای 10 برجستگی با کناره‌ی ناصاف و دندانه‌دار است.

طبیعت:

طبق نظر حکمای طب سنتی طبیعت آن خیلی سرد و خیلی خشک است.

رویش جغرافیایی:

در اغلب کشورها خصوصاً در اراضی تخریب شده و کناره‌ی جویبارها در کشورهای اروپایی و آسیایی و در ایران بیشتر در استان‌های شمالی، آذربایجان شرقی و غربی، کردستان، کرمانشاه، همدان، اراک، لرستان، چهارمحال و بختیاری، فارس، کرمان و خراسان انتشار دارد.
ترکیبات شیمیایی و مواد موجود در گیاه: آلکالوئیدهای دی‌کونی‌ئین، گاما کونی‌سئین، کونیدرین، اِن متیل کونی ئین و هسپریدین و غیره در آن تشخیص داده شده است. در ضمن نسبت درصد مقدار آلکالوئیدها در اعضای مختلف گیاه متغیر است.

بخش مورد استفاده:

میوه و برگ

نحوه مصرف:

طبق دستور پزشک

خواص درمانی:

آرام کننده و ضد درد، تسکین دهنده دردهای عمومی بدن و مخدر، ضد اسپاسم‌های مری و مانع از بروز نعوظ‌های دردناک در سوزاک، رفع کننده اختلالات عصب - ماهیچه و تکان‌های غیرارادی عصبی و آرام کننده دردها با منشأ عصب تری ژومووسیاتیک، ضد کرم کدو و مفید برای سفتی عضلات در پارکینسون، تسکین دهنده سیاه سرفه و خارج کننده اخلاط می‌باشد. در ضمن برای سینه درد، سرفه، نفس تنگی، کزاز، دردهای عضلانی، برونشیت مزمن، تصلب شرائین و ناراحتی‌های پروستات نیز مفید است. در استعمال خارجی حمام موضعی شوکران درمان کننده کچلی، بیماری‌های جلدی، باد سرخ، زخم‌ها با منشأ سفلیس، اولسرهای تحریک کننده، خورده و به صورت ضماد آرام کننده دردهای سرطانی می‌باشد.

تذکر:

مصرف خوراکی شوکران به طور خودسرانه ممنوع و اگر انسان بالغی نیم الی یک گرم از ماده‌ی کُنین شوکران را استفاده کند باعث مسمومیت آن می‌شود که ابتدا تار شدن چشم، سرگیجه، سردرد شدید، لرزش و تلوتلو خوردن، درد شدید ماهیچه قلب، احساس خشکی دو گلو، سوزش، تشنگی (گاهی همراه با عدم امکان بلع)، استفراغ‌های غیر مداوم، احساس سرما، مورمور شدن، مشکل شدن عمل تنفس، ضعف و کند شدن نبض، عدم تکلم یا پیدایش اختلال در تکلم، تنگ شدن و سپس باز شدن مردمک چشم، پریدگی رنگ پوست یا کبود شدن آن و پیدایش حالات تشنجی به طور متناوب با غش ظاهر می‌شود و سپس شخص مسموم حالت بهت‌زده به خود می‌گیرد، درجه گرمای بدن پائین می‌آید و اغماء عارض می‌شود گاهی نیز حالت هذیان شدید توأم با تشنج پیش می‌آید و در نهایت مسموم بین 3 تا 6 ساعت می‌میرد.
منبع مقاله :
صانعی، صمصام؛ (1395)، طبّ الصمصام -آشنایی با بیش از 400 نوع از گیاهان دارویی- (جلد دوم)، تهران: انتشارات حافظ نوین، چاپ اول.